×flipbook

YAPAY ZEKÂ VE ŞİİR

Linol baskı üslubunda bir daktilo ve kâğıda kırmızı kalemle işaretlenmiş aruz heceleri.

Bir süredir Yengi Mecmua’da yazıyorum. Esasen Yengi için kaydediyorum desem daha doğru olur. Çünkü Yengi, kayıt merkezli okumayı esas alan bir topluluk. Mecmuanın internet sitesinde ve sosyal medya platformlarında şiirlerimiz kayıt şeklinde yayımlanıyor.

Bunu yaparken kimi arkadaşımız kamera karşısında şiirini okuyup kendi sesi ve görüntüsünü kaydediyor kimimiz ise yapay zekâ destekli programların görsel ve işitsel imkanlarından istifade ederek kayıtlarını yayımlıyor. Bu noktada dinleyicilerin aklına -kısmen haklı olarak- şöyle bir soru geliyor: Acaba şiirler yapay zekâya mı yazdırılıyor? Nitekim özellikle aruzla yazılan şiirlerin, görseller ve kayıtlar gibi yapay zekâ ürünü olduğu yönünde sert ve biraz acımasız eleştiriler alıyoruz.

Peki yapay zekâ şiir yazabilir mi? Teknik olarak elbette yazabilir. Herhangi bir yapay zekâ aracının yüzlerce dizeden oluşan bir şiiri yazması bugünün imkanlarıyla sadece saniyeler sürüyor. Fakat ortaya çıkan ürün şiir midir? Meselenin özü tam olarak bu.

Soruyu iştigal ettiğim alan itibariyle, aruz şiiri açısından cevaplamaya çalışayım. Fakat bu soruya cevap verebilmek için evvela şiirin zekâ işi olup olmadığını ve öğrenme yoluyla yazılıp yazılamayacağı konusunu netleştirmemiz gerekiyor.

Arapçada ilham, sezi, idrak anlamlarına gelen şi’r (شِعْر) kelimesinin kökü olan şa’ara (شَعَرَ) kelimesi sezmek, idrak etmek, hissetmek, kavramak gibi anlamlara geliyor. Kural ve işaret anlamlarına gelen “şiar” kelimesi ile bilinç anlamına gelen “şuur” kelimesi de aynı kökten türemiştir. Aynı kök İbranicede [şīr (שִׁיר)] “dizi, zincir, şarkı” anlamlarına gelmektedir.

Şiir kelimesinin etimolojisine bakınca şiirin salt zekâ işi olmadığı hemencecik anlaşılıyor. Bu durum kişinin şiirden ne anladığına bağlı olarak değişebilse de içerisinde ilham, sezgi ve idrak barındırmayan bir ürüne tanımı itibariyle şiir dememiz mümkün görünmüyor.

Yapay zekânın aruzla şiir yazamamasının bence iki temel sebebi var. Bunlardan ilki teknik, diğeri ise aruzun özellikle divan şiirinin doğasından kaynaklanan doğal sebeptir.

Teknik sebebi yapay zekâ araçlarının ecnebi ürünü olmasından kaynaklı. Hepsi yabancı dil merkezli olarak üretilmiş araçlar. Yapay zekânın çok basit bir Türkçe komutu anlaması bile çok yeni bir olay. Türkçe bir şiir, hele de Osmanlıca, Farsça, Arapça kelimelerle bezenmiş bir şiir ortaya çıkaramıyorlar bu yüzden.

Son dönemlerde Türk şirketlerin geliştirdiği yapay zekâ araçları olsa da klasik divan şiiri özelinde konuşacak olursak yapay zekâ uygulamalarının algoritması oldukça dar ve kelime havuzu epey zayıf olduğundan az bir çabayla anlamlı bir aruz şiiri yazılması neredeyse imkânsız. Denemesi bedava. Ben de birçok kez denedim ve çok şükür bugüne kadar anlamlı bir ürün göremedim. Yazılan şeylerin yapay zekâ ürünü olduğunu, az buçuk şiirle iştigal eden birinin anında fark edebileceğine eminim.

Bir diğer sebebi Arapça ve Farsça kelimelerin aruz şiirine kattığı zenginlikten kaynaklı. Arapçada bazı kelimelerin yüze yakın anlamı olabiliyor. Hatta eş-sesli fakat anlamca zıt olan ezdad kelimeler de epeyce fazla.

“Mevlâ” kelimesini ele alalım. Mevlâ’nın bir anlamı Allah’tır. Diğer bir anlamı sevgilidir. Bir öteki anlamı sahip, efendidir. Ancak aynı zamanda köle anlamına da gelir. Ayrıca azad eden ve azad edilen anlamları da mevcut. Özetle kullanıldığı yere göre zıt anlamlara gelebiliyor. Aynı şekilde mesela “cevn” kelimesi de kullanıldığı yere göre aydınlık veya karanlık anlamlarına gelebiliyor. Arapçanın bu cilvesi özellikle divan şiirinde şairlere eşsiz bir kullanışlılık sunmuştur.

Farsçaya gelindiğinde ise örneğin gönül anlamına gelen dîl ile başlayan yüzden fazla kelime mevcut. Dîlber, dîlsuz, dîlefgâr, dîlbâz, dîlteng, dîldâr, dîlbeste, dîlhûn, dîlhaste vesaire… Farsçanın edebî kelime zenginliği de her zaman aruz şairlerini destekleyen bir güç olmuştur.

Sade bir dille yazılan aruz şiirlerine gelecek olursak, öz bir Türkçe ve az kelime ile aşk, ruh, ölüm ve tasavvuf gibi yoğun ve mistik konuları şiire dizmek Yunus gibilere mahsustur. Mark Twain’e atfedilen “Kusura bakma. Çok vaktim yoktu, o yüzden uzun yazmak zorunda kaldım” sözü tam olarak bunu anlatıyor. Az ve öz sözle çok şey anlatmak his, vakit ve deha işi olmalı. En azından şimdilik benim tahayyülümün dışında kalıyor.

Tüm bu sebeplerle aruz şiiri yapay zekaya yazdırıldığında hem ölçü hem kelime hem de mazmunlar açısından ortaya tam bir şenlik çıkıyor. Buyurun örnek:

Yapay zekânın aruzla şiir yazma denemesi

Yapay zekanın aruzla anlamlı bir şiir yazması bir yana, yazılmış bir şiiri anlaması da pek mümkün değil. İçerdiği mazmunlar anlaşılsa da muammaları çoğu zaman okur ve nadiren şairin kendisi bile bilmez. İlhamın ve hisli öğrenmenin doğal bir sonucu bu. Biraz da Allah’ın lütfu.

Anlamlı bir şiir, esnek kuralları daha doğrusu kuralsızlığı sebebiyle, serbest ölçüde belki daha mümkündür, bilemiyorum. Ama aruzda durum aşağı yukarı böyle.

Kaldı ki yapay zekâ araçları aruz ölçüsünü çoğu zaman düzgün hesaplayamıyor. Denemek için birkaç şiir yükleyip ölçü çıkarttırdım ve sonuç tamamen uydurma. Buyurun başka bir örnek:

Yapay zekânın bir şiirin aruz ölçüsünü belirleme denemesi

Sonuç olarak şiirde zekâ ve öğrenme bir ölçüde vardır tabii ki. Şiir, ilham ve hisle tamamlanan bir idrak olduğundan bu alanın makine öğrenmesiyle karşılanması en azından bugünkü teknolojiyle mümkün değil.

Peki Yengi’de şiir kaydını neden yapay zekâ içeriğiyle zenginleştiriyoruz? Çok basit bir cevabı var. Sesimiz (en azından benim sesim) kötü olduğundan. Yapay zekâ, stüdyo ortamının kasvetinden ve zahmetinden bizi kurtararak bilgisayar başında istediğimize yakın bir ses tonuyla seslendirme yapmamızı sağlıyor. Seslendirme kaydı daha dinlenebilir yaparken, görseller de içeriği daha ilgi çekici yapıyor. Hepsi bu.

Fakat bundan kaydın baştan sona yapay zekâya yaptırıldığı anlaşılmasın. Zira yapay zekâ araçları en azından bugün için doğru düzgün tonlama yapamıyor. Özellikle aruzla yazılan şiirlerde referans seslendirmeyi yapmış olduğumuz halde ritmi kaçırabiliyor. Yine de ortaya (bence) güzel kayıtlar çıkıyor.

Bir de şöyle bir durum var. Altyapılar tamamen yapay zekâ ürünü değil. Tonlamalar bize ait. Bazen ritimleri, nadiren de enstrümanları kendimiz oluşturuyoruz. Son düzenleme mix vesaire zaten şairin sorumluluğunda. Özetle ortada ciddi bir emek var ve bunun kapakta kullanılan görsel nedeniyle yapay zekaya ezdirilmemesi gerekiyor.

Eleştirileri önemsiyoruz. Ben de kendi adıma bir süre yapay zekâ araçları kullanmayacağım ve salt kendi sesimle oluşturduğum kayıtları mecmuaya göndereceğim. Acımasız eleştiri sahipleri belki sesime maruz kaldıktan sonra vicdana gelirler. ☺ Vesselam.

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

×
Sitede Ara